گنجانده است و در واقع ، اينكه روايات عملى قريب سه چهارم كل اين مجموعه را تشكيل مىدهند ، حاكى از اين است كه قصد داشته براى متقاضى [ تأليف كتاب ] راهنمايى به اندازهء كافى جامع دربارهء ويژگىهاى بنيادى و اساسا متمايز مذهب در اين محيط اجتماعى فراهم كند كه اين ويژگى به‌طور صريح ، عقل‌گرايى شيعى و دست‌كم به‌طور تلويحى ، عقل‌گرايى و حديث‌گرايى اهل تسنّن را زير سؤال مىبرد . . . در جريان اين امر ، كلينى ، كه به انزجار عقل‌گرايان بغداد از غلو به‌طور عام ، ترس رايج در بغداد از نهضت‌هايى همچون نهضت « زنگيان » و « قرمطيان » و ديگر قيام‌هاى پراكنده در منطقه ، گرايش نيروهاى اهل تسنّن به يك كاسه كردن شيعيان نامدارى همچون بنى فرات با قرمطيان ، و چالش‌هايى كه بخصوص افرادى همچون حلّاج و به ويژه شلمغانى ، پيش روى شيعهء دوازده امامى قرار داده بودند ، وقوف داشت ، گرايش‌هايى را در حديث‌گرايى قمى ، كه بخصوص در بصائر به چشم مىخورند ، يعنى گرايش‌هايى كه بر ماهيت خارق‌العاده - و حتى شايد معجزه‌آساى - علم و شخصيت ائمّه [ عليهم السّلام ] و پيروانشان تأكيد داشتند ، كم‌اهميت جلوه داد . رواج اين گرايش‌ها در قم ، از فشارهاى دايم معنوى ، سياسى و نظامى وارد بر تنها دولت - شهرى در حكومت حكايت داشت كه شيعهء امامى و نيمه خودمختار و با چنين فضايى متناسب‌تر بود . مجموعه مطالبى كه نويسنده دربارهء كلينى ذكر مىكند از جهاتى قابل تأمّل است : نخست آنكه محورىترين مسئله دربارهء كلينى در تمام كتاب ، اقامت بيش از 20 سال او در بغداد است و بسيارى از نتايج و تحليل‌هاى نويسنده بر اين امر مبتنى